-Он гарснаас хойш эхний хоёр сарын байдлаар 229 мал хулгайлах гэмт хэрэгт цагдаагийн байгууллагаас мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулсан байна. Энэхүү тоон мэдээллийг өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 1.3 хувиар өссөн үзүүлэлттэй байгаа. Хавар, намрын улиралд иргэд малаа алдсан гэх дуудлага ихэвчлэн бүртгэгддэг. Энэ юутай холбоотой вэ гэхээр малчид хаврын улиралд бод малаа хариулах, маллах нь багасдаг. Жишээ нь, адуу гэхэд өөрөө бэлчээрлээд явчихдаг, эсвэл JPS суулгачихсан, ойрхон уулын аманд байгаа, тэр хавиар л байж байдаг гэх мэтчилэн өөрсдөө хариулахгүйгээр орхичихдог сул талтай. Мөн үхэр өөрөө бэлчээр рүүгээ гараад, буцаад хүрээд ирдэг учраас хонь, ямаа шиг хардаггүй гэх мэт хүчин зүйлээс болоод малчид малаа алдах тохиолдол их байдаг. Хаврын улиралд махны үнэ өсдөг шүү дээ. Иргэдийн хувьд амьд мал гаргаж хэрэглэх нь багасаж, зах, худалдааны төвүүдээс бэлэн мах худалдаж авдагтай холбоотойгоор малын хулгайн гэмт хэрэг түлхүү бүртгэгддэг.

Өнгөрсөн оны хувьд зүүн аймаг буюу Сүхбаатар, Дорнод, Хэнтий аймгуудад малын хулгайн гэмт хэрэг их бүртгэгдэж байсан. Харин он гарснаас хойш Архангай, Хөвсгөл, Увс, Ховд аймгуудад бусдаасаа их бүртгэгдэж, мөрдөн шалгах ажиллагаа явагдаж байна.

-Иргэд адууг их хулгайлдаг гэж боддог шүү дээ. Гэтэл малын хулгайн гэмт хэрэгт дагнасан, онцолсон мал гэж байдаггүй. Үхэр, адуу, хонь, ямаа гээд аль ч төрлийн малыг хулгайлдаг. Он гарснаас хойш Архангай, Хөвсгөл, Увс, Ховд зэрэг аймгууд үхэр, адуу их алдсан. Хонь ямаагаа бага тоогоор алддаг бол үхэр адууг 10-аас дээш тоогоор алддаг. Ченжүүд хулгайч нарыг анзаараад ч гэдэг юм уу хөдөө орон нутгаар явж хямдхан мал худалдаж авдаг. Зарим тохиолдолд гэмт этгээд ченжүүдэд саахалт айлынхаа малаас өгөөд явуулчихсан байдаг. Энэ манай мал гэх байдлаар бэлчээр дээрээс нь өгөөд явуулсан тохиолдол бий. Тэгэхээр таван хошуу малаас адуу, үхэр хулгайлаад бусдыг нь хулгайлдаггүй гэсэн зүйл байхгүй.

-Мал хулгайлах гэмт хэрэг дээр давтан үйлдэх тохиолдол бий. Гэхдээ бусад төрлийн залилах гэх мэт гэмт хэрэгтэй харьцуулахад бүлэг зохион байгуулалтад ороод үйлдэх нь ховор. Судлаад үзэхээр ихэвчлэн тухайн нутагт амьдарч байгаа буюу мал хулгайлах гэмт хэрэг үйлдэж байсан этгээдүүд ченж нартай холбогдоод, хулгайн малаа зарсан тохиолдол өнгөрсөн онд цөөнгүй шалгагдсан. Ченжтэйгээ хуйвалдаж, бүлэг зохион байгуулалтаар үйлдсэн гэж үзэх гэхээр бас үгүй байгаа юм. Махны ченжид дуудлага өгөөд, тэр газарт, тэдэн цагт уулзъя. Би эндээс малаа гаргаад бэлэн болгочихсон байж байна гэхээр нь ченжүүд явж очоод, тээвэрлэлт хийчихдэг. Ерөнхийдөө ченж нар тухайн хүний мал гэж бодоод авчихдаг. Гэхдээ ченж нарын гаргаж байгаа гол алдаа бол гарал үүслийн бичгийг нь ерөөсөө шалгаж үзэхгүй байгаа юм. Энэ нь өөрөө малын хулгайн гэмт хэргийг өөгшүүлж байна. Гарал үүслийн бичиг цахим хэлбэрт орчихсон гэдгийг мэдсээр байж шаардлага тавьдаггүйгээрээ хууль зөрчсөн үйлдэл гаргаад байгаа юм.

-Ерөөсөө л бод, бог гэж ялгалгүйгээр тухайн малыг хариулахдаа маллагаатай байх шаардлагатай. Ингэж чадсанаараа малын хулгайгаас урьдчилан сэргийлэх боломжтой юм. Мөн иргэд өвөлжөө, хаваржаа муу байна гээд отор, нүүдлээр яваад, саахалт айлууд болоод буучихдаг шүү дээ. Тиймээс тохиолдлоор саахалт айл болсон хүнээ аль аймгаас, хэчнээн тооны малтай ирсэн, өөрсдийнх нь мал мөн үү, нутгийн уугуул хүн үү гэх мэт мэдээллийг нь цагдаагийн байгууллагад мэдээлэх хэрэгтэй. Яагаад гэвэл мал хулгайлах гэмт хэрэг үйлдсэн иргэн ял шийтгэлээ эдлээд дууссан ч өмнөх шигээ хөдөө орон нутагт мал маллаж амьдрах тохиолдлууд байдаг. Түүнчлэн дахин малын хулгайн гэмт хэрэг үйлддэг. Тиймээс тухайн нутаг орны иргэн биш бол, сэжигтэй байвал цагдаагийн байгууллагад хандах хэрэгтэй. Яагаад гэвэл саяхан хажуу саахалт айлын хүн нь таван тооны үхрийг нь хулгайлаад, нядлаад, зарж борлуулчихсан хэрэг гарсан. Гэтэл хохирогч саахалт айлын хүнээ хулгайч гэдгийг мэдэлгүйгээр хамт хайлцаад явсан байсан байгаа юм. Хоёр тийшээ салж хайгаад ч огт олж чадаагүй гэх мэтчилэн ийм тохиолдол гарсан учраас саахалт айлынхаа мэдээллийг цагдаагийн байгууллагад өгвөл бидний зүгээс судлаад, өмнө нь ямар нэгэн гэмт хэрэг, зөрчилд холбогдож байсан бол хяналт тавиад, урьдчилан сэргийлэх ажиллагаа явуулна.

-Мал хулгайлах гэмт хэргийн илрүүлэлтийн хувьд том газар нутаг хамарсан гэмт хэрэг учраас цаг хугацаа их шаарддаг. Мал бол хөдөлгөөнтэй амьтан учраас мөрдөн шалгах ажиллагаа явагдаж байх үед салхи дагаж, өөр айлын малтай нийлээд, дамжаад явчихсан тохиолдол байдаг. Энэ нь тухайн гэмт хэргийг илрүүлэхэд жаахан хүндрэл учруулдаг. Үүнээс болоод иргэд цагдаад мэдэгдэхээр олж, илрүүлж өгдөггүй, хэт удаан байдаг гэж шүүмжлэх тал бий.

-Эрүүгийн хуулийн 17 дугаар бүлэгт заасан Өмчлөх эрхийн эсрэг гэмт хэрэгт 3-5 жил хүртэлх хорих ялаар шийтгэнэ гэж заасан байдаг. Ялын төрлийн хувьд зорчих эрхийг хязгаарлах, нийтэд тустай ажил хийлгэх, биеэр нь эдлүүлэх, торгох гэж заасан байдаг ч практик дээр биеэр эдлүүлэх шийтгэлийг ихэвчлэн оногдуулдаг. Яагаад гэвэл зорчих эрхийг хязгаарлалаа гэхэд тухайн иргэн сумаасаа л гарахгүй байна шүү дээ. Тийм учраас дахин гэмт хэрэг үйлдэх эрсдэлтэй. Нийтэд тустай ажил хийлгэлээ гэхэд энэ үеэрээ дахин мал хулгайлж ч болно. Торгох шийтгэл дээр ч ялгаагүй дахин малын хулгайн гэмт хэрэг үйлдээд, торгуулиа төлөх боломжтой. Тийм учраас биеэр эдлүүлэх буюу хорих шийтгэл оногдуулдаг.

Жагсаалтын хоёрт бичигдсэн аймгийн арслан Н.Амгаланбаатар хамгийн сүүлд “Наурыз-2026” барилдаанд үзүүрлэсэн.

Богдхан уулын дархан цаазат газрын хамгаалалтын захиргааны албан хаагчид хоёр  хэсэгт хуваагдан ажиллаж, тусгай хамгаалалттай газар нутагт хууль, журам зөрчин бэлчээрлэж буй малыг гаргах ажиллагааг зохион байгууллаа.

Бага тэнгэрийн амнаас Залаатын ам хүртэл

Зайсангийн амнаас Их тэнгэрийн ам хүртэл

Хуулийн хариуцлага Зөрчлийн тухай хуулийн 7.17 дугаар зүйлийн дагуу тусгай хамгаалалттай газар нутагт хориглосон үйл ажиллагаа явуулсан тохиолдолд:

Санамж бичгийн хүрээнд:

• Боловсрол, судалгааны материал, эрдэм шинжилгээний мэдээлэл солилцох

• Үйлдвэрлэл, их сургуулийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, оюутан, профессор, судлаачдын солилцоог хэрэгжүүлэх

• Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологи (ICT)-ийн чиглэлээр сургалт, боловсролын хөтөлбөрүүдийг хамтран хэрэгжүүлэх юм.

Энэхүү хамтын ажиллагааг хэрэгжүүлснээр боловсрол, судалгааны чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, олон улсын туршлага, дэвшилтэт технологийг нутагшуулах, хүний нөөцийн чадавхыг бэхжүүлэх бодит боломж бүрдэж байна.

Аймгийн эрүүл мэндийн салбарт 1233 ажилтан ажиллаж байгаагаас 23.9 хувь нь эмч, 20.6 хувь нь сувилагч байна. Хүний нөөцийн бүрдүүлэлт 86 хувьтай. 

Аймгийн хүн амын дундаж наслалт 73.7 байна. Үүнээс эмэгтэйчүүдийн дундаж наслалт 78.3, эрэгтэйчүүдийнх 69.6 байна. Эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс 8.7 жилээр урт насалж байна. 

Хүн амын дундаж наслалт, нас баралтад амьсгалын тогтолцоо, хоол боловсруулах эрхтэн, цусны эргэлтийн тогтолцоо, шээс бэлгэсийн тогтолцоо, мэдрэлийн тогтолцооны өвчин голлон нөлөөлжээ. 

Эдгээр өвчлөлийг бууруулах зорилгоор эрт илрүүлэг, урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг үе шаттай хэрэгжүүлж байгаа талаар танилцууллаа. 

Өмнөговь аймаг хорт хавдрын өвчлөл нас баралтаар улсын дундаж, 21 аймгаас хамгийн бага үзүүлэлттэй. 2025 онд аймгийн хэмжээнд нийт 652 хүн хорт хавдраар оношлогдож, 53 хүн нас барсан нь өмнөх оноос нас баралт буурсан үзүүлэлт аж. 

“Эрүүл элэг” хөтөлбөрөөр 11,706 хүнийг элэгний хавдрын эрт илрүүлэгт хамруулж, B, D вирустэй, хавдрын 36 тохиолдлыг оношлон, 45 хүнийг эмчилгээнд хамруулжээ. 

Уул уурхай, тээвэр логистик эрчимтэй хөгжиж буй, хөдөлгөөнт хүн ам ихтэй тус аймаг эрүүл мэндийн салбартаа хамгийн их хөрөнгө оруулалтыг хийж байна. 2025 онд улс, орон нутгийн төсвөөр эрүүл мэндийн салбарт нийт 21.5 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Энэ онд барилга байгууламж, тоног төхөөрөмж, автомашины шинэчлэлд 22.8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулна. 

Эмч ажилтны нийгмийн хамгаалалд анхаарч, 105 эмч эмнэлгийн ажилчдад орон сууцны дэмжлэг үзүүлэн, 15 эмч, ажилтныг түрээсийн орон сууцанд хамруулжээ. Нутгийн дэм, орон нутгийн нэмэгдлийг сүүлийн гурван жилд тасралтгүй олгож, магистр, докторын сургалт, бусад мэргэжил дээшлүүлэх сургалтын төлбөрийг шийдэн, эмч ажилтнуудынхаа чадавхыг тасралтгүй сайжруулж байгааг эрүүл мэндийн байгууллагын удирдлагууд мэдээлэв. 

-Бамбай булчирхайн эсрэг бие илрүүлэх шинжилгээ Anti TSHR, Anti TPO, Anti TG 

-Өөх тосны солилцоо Их нягттай липопротейн, Бага нягттай липопротейн 

-Хавдрын маркер тодорхойлох шинжилгээ, Түрүү булчирхай, өндгөвч, нойр булчирхай, элэгний хавдрын маркер

-Бэлгийн замын далд халдварын 7-н үүсгэгч тодорхойлох шинжилгээ

-CRRT буюу Бөөр тасралтгүй орлуулах эмчилгээний аппаратаар хүнд өвчтөний шээсэн дэх хорт бодисыг шүүх эмчилгээг хийж байна.

Эрүүл мэндийн сайд Ж.Чинбүрэн орон нутгийн эрүүл мэндийн салбарын тусламж үйлчилгээнд тасралтгүй хөрөнгө оруулж буй аймгийн удирдлагууд талархаж, эрт илрүүлэн, эрт оношилж эмчлэх тогтолцоог цаашид улам бэхжүүлэн ажиллах нь чухал гэжээ.

Фэйсбүүк ухаж суугаад нэг тасхийсэн бичлэг олоод харчихлаа. Гуравхан минутын энэ бичлэгт үгүй мөн сүрхий яриа өрнөжээ. Ч.Номин Соёлын сайд байхдаа Оросын соёлын сайд О.Б.Любимова, Эрмитаж музейн захирал Б.М.Пиотровский хоёртой ёстой л халз үзэж байж. Өнгөрсөн зууны хориод онд оросууд “судалчихаад буцааж өгнө” гэсэн амлалт өгч гэрээ байгуулаад Ноён уулын олдворуудыг Монголоос авч явсан түүхтэй. Бүр гурван удаагийн зөөлтөөр 3000 гаруй олдвор ачаад явчихсан байдаг юм. 1000 гаруй олдвор буцааж өгсөн гэдэг ч ачир дээрээ “өгсөн нэр зүүсэн” гэж манай эрдэмтэд толгой сэгсэрцгээдэг. Ухаандаа нэг дээл авсан байлаа гэж төсөөлье. “Дээлийг чинь өглөө шүү” гээд товч, шилбэхэнийг нь буцааж өгсөн гэсэн үг. Оросууд бидэнд хэзээнээс дээрэнгүй хандаж ирсэн үндэстэн, ингэж авирласанд нь гайхах юм алга.

Хуучин нийгмийн үед учир мэдэх нэг хүн Оросоос Ноён уулын Хүннүгийн олдворуудаа нэхсэн ч хэлмэгдээд өнгөрсөн гэдэг. Тэрнээс хойш энэ асуудлыг хэн ч зүрхэлж хөндөөгүй юм билээ.Тэр цагаас хойш Ч.Номин л “Өгсөн юмаа буцааж авъя” гэж Монгол Улсын Соёлын сайдын байр сууринаас хүчтэй дуугарсан юм байна. Тэр түүхэн агшны видеог сошиалаас санамсаргүй олж хараад энэ сэдвийг хөндөхөөр шийдсэн юм.

Бичлэгт яг ямар яриа буусныг сонирхуулъя. Монгол Улсын Соёлын сайдыг “Өгсөн зүйлсээ гэрээний дагуу буцааж авах сонирхолтой байна” гэхэд Эрмитаж музейн ерөнхий захирал, Оросын ШУА-ийн академич Б.М.Пиотровский “Гэрээний хувьд цэг тавьчихсан гэж ойлгож байгаа. Бүх үзмэр ОХУ-ын музейн сан хөмрөгийн өмч. Бид л захиран зарцуулна” гэсэн дээрэнгүй хариу өгсөн байх юм. Сайд бүсгүй ч хариуд нь “Монгол болон орос хүний хоорондох соёлын харилцааны хувьд энэ асуудлыг шийдэх ёстой. Явах ёстой зарчмаараа явна” гээд эрс шийдэмгий, хатуу байр суурь илэрхийлчихэж.

“Эрмитаж”-ийнхан Ноён уулын ховор нандин олдворуудыг манай төрийн тэргүүнийг очиход хүртэл үзүүлдэггүй байсан гэдэг. Ингээд бодохоор Соёлын сайд Ч.Номин Эрмитаж музейн захирал, ОХУ-ын Соёлын сайдтай нүүр тулж соёлын өв, олдворуудаа нэхэхийн тулд дипломат харилцаа талдаа чамгүй уран нүүдэл хийсэн байж таарна. Төрийн тэргүүнд ч үзүүлдэггүй байсан Хүннүгийн үеийн олдворуудтай танилцаж, судлах эрхийг Эрмитаж музейнхэн Чингис хаан музейн захирал С.Чулуунд өгсөн байна лээ. Энэ бол яалт ч үгүй ОХУ-аас соёлын олдвороо нэхсэний дараа бүтсэн том ажил. Одоо дараагийн дипломат нүүдлээ халуун дээр нь хийх хэрэгтэй. “Эрмитаж”-аас Хүннүгийн үеийн ховор нандин олдворуудаа авчраад Чингисийн музейдээ дэлгэвэл наад зах нь л Монголыг зорьж ирэх жуулчдын тоонд нөлөөлнө дөө.

 

Энэ хүрээнд Хан-Уул дүүргийн 4 дүгээр хороо, Е хэсэгчилсэн талбайд хэрэгжиж буй “Андын зам констракшн” ХХК-ийн төслийг бүрэн дуусгахад шаардлагатай санхүүжилтийг бүрдүүлэх зорилгоор компанийн эзэмшилд байгаа зарим үл хөдлөх хөрөнгийг нээлттэй дуудлага худалдаагаар борлуулах талаар өнөөдөр хэвлэлийн бага хурал хийлээ. Нээлттэй дуудлага худалдааг ирэх сарын 11-ний өдрийн 11:00 цагт нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын Б байрны хоёр давхрын 205 тоотод зохион байгуулна.